نقشهء غريبى از عالم متعلق به سال 646 هجرى قمرى در يك جزء باقيمانده از رساله‌اى فارسى در زمينهء جغرافيا وجود دارد . در اين نقشه ، اقيانوس هند از جنوب جبل القمر مىگذرد و سپس به سمت شمال مىپيچد و به اقيانوس اطلس و درياى مديترانه مىپيوندد ؛ بدين ترتيب قاره افريقا را احاطه مىكند ؛ ولى « سرزمين ناشناخته » نيز بخشى از ربع جنوبى كرهء زمين را فراگرفته و افريقا را به سمت شمال دور مىزند تا به اسپانيا متصل شود . « 1 » نقشه‌هايى كه نقشه‌نگاران قرنهاى هفتم و هشتم رسم كرده‌اند ، مميزات ويژه و جالب توجهى دارد ؛ براى مثال نقشهء عالم متعلق به زكريا بن محمد بن محمود قزوينى ( م . 682 ) كه از روش مكتب بلخى پيروى كرده است . در اين نقشه كوه افسانه‌اى قاف اقيانوس محيط را دربر گرفته است و در سمت جنوبى كوه قاف نيز چشمهء افسانه‌اى آب حيات به سمت سرزمين ناشناخته جارى است . « 2 » از جغرافيادانان معاصر قزوينى ، ابن سعيد مغربى ( م . 685 / 1286 ) مؤلف كتاب الجغرافيا فى الاقاليم السبعه است كه تنها گزيده‌اى از اين كتاب به‌جا مانده است . « 3 » نقشه‌هاى بيضوى عالم كه ميللر به ابن سعيد نسبت داده است به احتمال زياد به مؤلف ناشناس مختصر ابن حوقل تعلق دارند . از سوى ديگر ، نقشهء عالم ابن سعيد از روش يونانى - اسلامى پيروى مىكند ، ولى در ربع جنوبى كرهء زمين دريايى جاى سرزمين ناشناخته را گرفته و اقيانوس هند در جنوب افريقا به اقيانوس اطلس مىپيوندد و بخش جنوبى افريقا به شكل چنگال نمايانده شده است . به نظر مىرسد كه مؤلف در مورد حدود قاره‌ها و جزيره‌ها دچار تشتت رأى بوده است . « 4 » از نقشه‌هاى ابن سعيد مغربى كه سالم به دست ما رسيده ، « نقشهء عراق » ، « نقشه عربستان » و « نقشهء بين النهرين » است . « 5 » در قرن هفتم و هشتم هجرى قمرى در نقشه‌نگارى اسلامى گرايشهاى جديدى ايجاد شده است كه از جالبترين آنها نقشه‌هايى است كه در آن شبكه‌اى از خطوط عمودى و افقى در حكم طول و عرض جغرافيايى

--> ( 1 ) . « نقشهء جغرافيايى » ؛ ص 84 و 85 . ( 2 ) . همان ؛ ص 85 و 86 . ( 3 ) . خدمات مسلمانان به جغرافيا ؛ ص 50 . ( 4 ) . « نقشهء جغرافيايى » ؛ ص 85 . ( 5 ) . اطلس العراق ؛ ج 2 ، ص 127 .